Baktığı Yerde Başka Dünya

Roman, İstanbul'da yaşayan görsel sanatçı Seren'in yeni bir sergi projesi için hazırlandığı dönemde başlar. Seren, insan periferik görüşünü konu alan bir video enstalasyon serisi üzerinde çalışmaktadır; bu proje onun hem sanatsal hem kişisel bir sorgulamasının ürünüdür. İlk sayfalarda kurulu ve görece istikrarlı bir hayatın portresi çizilir; ancak Ertürer, bu yüzeyin altındaki çatlakları küçük anlatı sinyalleriyle okuyucuya hissettirir. Seren'in günlük rutinleri, fark etme ile görmezden gelme arasındaki ince çizgide işlev görür.

Sergi hazırlığı sürerken Seren'in hayatına Tamar'ın yeniden girmesi anlatının ilk büyük kırılmasını oluşturur. İkisi arasındaki geçmiş bağ, doğrudan açıklanmak yerine parça parça, diyaloglar ve Seren'in iç monologları aracılığıyla ortaya dökülür. Tamar'ın dönüşü, Seren'in bastırdığı anıları ve hesaplaşmaktan kaçındığı gerçekleri yüzeye taşır. Bu süreçte roman, lineer bir zaman çizgisinden koparak bellek katmanları arasında gidip gelen bir yapıya geçer.

Hikâyenin orta bölümünde Seren, Nermin Hanım'ın işliksiz fotoğraf stüdyosuna sığınmaya başlar. Burada geçen sahneler romanın en yoğun felsefi ve duygusal içerikli bölümlerini barındırır. Nermin Hanım'la kurulan ilişki, Seren'in hem sanatçı kimliğini hem de kişisel tarihini yeniden değerlendirmesine zemin hazırlar. Bu aşamada Mert'in varlığına dair ilk somut ipuçları da ortaya çıkmaya başlar; başlangıçta bir arkadaş ya da iş ortağı gibi sunulan Mert'in gerçek hikâyesi adım adım açılır.

Romanın doruğu, Seren'in sergi açılışı ile eş zamanlı olarak kişisel bir krize girmesinde yaşanır. Mert'in Seren'in hayatından neden ve nasıl çıktığı bu aşamada tam netliğiyle açıklanır; gerçekleşen bir kayıp, bir terk ediş ya da Seren'in bir tercihinin yarattığı kırılma, bütün anlatının bu noktaya doğru inşa edildiğini ortaya koyar. Sergi eserleri ile Seren'in iç yüzleşmesi arasında kurulan sembolik paralellik, Ertürer'in kurgu mühendisliğinin en dikkat çekici anlarından birini oluşturur.

Son bölümlerde Seren ve Tamar arasındaki ilişki belirleyici bir karara ulaşır; bu karar ne tam bir uzlaşıdır ne de kesin bir kopuş. Nermin Hanım'ın geçmişi hakkında öğrenilen son bilgi ise Seren'in kendi seçimlerine yönelik yargılarını yeniden biçimlendirir. Roman, açık uçlu ama duygusal olarak tatmin edici bir kapanışa sahiptir; Seren serginin son eserini yerleştirirken gerçekleşen o kısa an, hem karakterin hem de okurun için sessiz bir dönüşümü simgeler.

Ferüz Ertürer'in 2026 tarihli romanı "Baktığı Yerde Başka Dünya", algının gerçekliği nasıl inşa ettiği ve insanın kendi bakışıyla kurduğu dünyanın ne kadar güvenilir olduğu sorusunu merkeze alır. Başlık başlı başına tematik bir manifesto niteliği taşır: Bakış, pasif bir eylem değil, dünyayı dönüştüren yaratıcı bir güçtür. Ertürer bu temel soruyu hem bireysel hem de kolektif düzeyde işler; bir insanın iç dünyasındaki kırılmaları toplumsal görme biçimleriyle ilişkilendirir.

Romanda bellek ve yitim alt tema olarak sürekli yüzeye çıkar. Karakterler yaşadıklarını olduğu gibi değil, ihtiyaç duydukları biçimde hatırlarlar. Bu durum, belleğin bir arşiv değil, her defasında yeniden yazılan bir metin olduğunu öne sürer. Belleğin seçici ve dönüştürücü doğası, Ertürer'in anlatı yapısına da yansır; okuyucu aynı olayın farklı varyasyonlarıyla yüzleşmek zorunda kalır.

Kimlik ve aidiyet meseleleri romanda coğrafi ve kültürel bir gerilimle örtüşür. Karakterler hem mekânsal hem de zamansal bir yerinden edilmişlik yaşarlar. Kente göç etmiş ya da dil ve kültür sınırlarında büyümüş figürler üzerinden Ertürer, köke dönüş arzusunun aynı zamanda bir geri dönememe trajedisi olduğunu işler. Bu tema, Türk edebiyatındaki taşra-merkez geriliminin yeni bir versiyonunu sunar.

Yabancılaşma ve görünmezlik de eserin yinelenen motifleri arasındadır. Roman boyunca karakterler başkalarının gözünde var olmak ile kendi gözlerinde var olmak arasındaki uçurumla boğuşurlar. Ayna imgesi bu bağlamda sık sık belirir; ancak Ertürer'de ayna yansıtmaz, çarpıtır. Gerçekliğin nesnel bir zemine oturma iddiasını yitirdiği bu atmosfer, romanın ilerleyişinde giderek daha da yoğunlaşır.

Son olarak, umut ile tükenme arasındaki gerilim eserin duygusal omurgasını oluşturur. Karanlık bir realizm içinde bile Ertürer küçük anlık aydınlanmalara yer açar; bu momentler büyük bir kurtuluş vaat etmez ama insan deneyiminin sürekliliğine dair ince bir ısrar taşır. Romanın temaları bu anlamda karamsar değil, trajik bir dürüstlüğe sahiptir.

Romanın merkezinde, kırklı yaşlarında bir görsel sanatçı olan Seren yer alır. Seren, mesleki varoluşunu gözün gördüklerine değil gözün atlattıklarına adadığını söyleyen biridir; yani çalışmaları dikkatin kenar bölgelerini, periferik algıyı konu alır. Bu sanatçı kimliği onun temel karakterolojik paradoksunu da kurar: Her şeyi görmek üzerine kurulu bir pratiğe sahipken kendi hayatındaki en kritik gerçeklere karşı körlük içindedir. Seren'in dönüşümü, bu körlüğü adlandırma sürecinde yaşanır ve adlandırma ile kabullenme arasındaki mesafenin ne kadar uzun olabileceğini dramatik biçimde gösterir.

Seren'in çevresinde yer alan Tamar karakteri, onun geçmişinden gelen ve hâlâ tamamlanmamış bir bağın taşıyıcısıdır. Tamar, Seren'e hem ayna hem de karşı-ses işlevi görür. Onun varlığı, Seren'in kendi seçimlerini ve vazgeçişlerini sorgulamasına neden olurken okurun da anlatı içindeki güvenilmez anlatıcı unsurlarını fark etmesini kolaylaştırır. Tamar'ın motivasyonu salt duygusal bir bağlılıktan ibaret değildir; sembolik düzeyde o, bastırılmış olan şeyin geri dönüşünü temsil eder.

Yaşlı bir fotoğrafçı olan Nermin Hanım ise romanın bilge figürü olarak konumlanır; ancak Ertürer bu arketipi klişeye düşmekten kurtarır. Nermin Hanım'ın bilgeliği didaktik değil, kırık ve parçalıdır. Kendi görsel pratiğini çoktan terk etmiş biri olarak o, bir tür gönüllü körlüğü seçmiş ve bu seçimle barışmış ya da barışıyormuş gibi yapmaktadır. Seren ile ilişkisi, ustadan çırağa değil, iki hayatta kalmış insanın birbirine tutunmasına benzer.

Romanda adı geç açıklanan ve uzun süre belirsizliği korunan Mert figürü ise karakterler arasındaki en katmanlı ilişkiyi temsil eder. Mert'in yokluğu, fiziksel varlığından çok daha güçlü bir anlatı baskısı oluşturur. Kayıp, suçluluk ve özlem üçgeni bu karakter üzerinden işlenir; Mert, romanın hem travmatik çekirdeğidir hem de ileriye dönük anlam arayışının tetikleyicisi. Ertürer bu karakteri zekice belirsiz tutar; okuyucu onun tam olarak ne olduğunu ve ne anlam taşıdığını kendi yorum süzgecinden geçirmek zorunda kalır.

Seren'in karakteri üzerine yapılacak bir psikolojik okuma, öncelikle onun mesleğiyle temel savunma mekanizması arasındaki ilişkiyi ele almalıdır. Periferik görüşü sanatının odağına almak, bilinçdışı düzeyde merkezi, doğrudan ve acı verici olanı görmekten kaçınmanın yüceltilmiş bir biçimi olarak yorumlanabilir. Freudcu bir çerçevede bu, represyon ile yüceltme mekanizmalarının birarada işlediği nüanslı bir savunma yapısına işaret eder. Seren, görmekten korktukları şeyleri sanatın kenarına sürükleyerek hem onlarla temas kurar hem de onlardan korunur.

Mert'le ilgili bastırılmış travma, romanda klasik bir geri dönme dinamiğiyle işlenir. Tamar'ın geri gelişi bu bastırılmış içeriğin sembolik tetikleyicisi olarak işlev görür. Jung'cu bir yorumla Tamar, Seren'in gölgesi olarak da okunabilir: Seren'in hayatında olmak isteyip de olamadığı, tercih etmek isteyip de edemediği şeylerin temsilcisi. İki kadın arasındaki gerilim bu nedenle salt kişisel bir çatışma olmaktan öte, bir iç hesaplaşmanın dışa vurumu niteliği taşır.

Nermin Hanım'ın psikolojik işlevi ise aktarım ilişkisi bağlamında değerlendirilebilir. Seren, ona yönelttiği sorularla aslında kendi geleceğini sorgular; Nermin Hanım'ın gönüllü körlüğü ve bırakma edimi, Seren'in henüz yapamadığı ama bir şekilde yapması gereken şeyin önkestirimi olarak belirir. Bu ilişkide nesne ilişkileri kuramının dili işlevseldir: Nermin Hanım hem koruyucu bir iyilik nesnesi hem de Seren'in kıyasla kendi sınırlarını ölçtüğü bir referans figürüdür.

Romanın anlatı yapısındaki zaman kırılmaları, psikolojik gerçekçilik açısından son derece inandırıcıdır. Travmatik belleğin doğrusal olmayan, parçalı ve tekrar eden yapısı, anlatının biçimsel tercihlerine yansımıştır. Bu, Peter Levine'in travma kuramında somatik bellek olarak tanımladığı şeyin yazınsal karşılığıdır: Beden ve zihin, travmayı kronolojik değil, tetikleyiciye bağlı olarak hatırlar. Ertürer bu psikolojik gerçeği, teknik bir kurgu aracına dönüştürmeyi başarmıştır.

Mert'e dair suçluluk duygusu ise romanda bağımsız bir psikolojik iz olarak incelemeye değerdir. Seren'in suçluluğu, aktif bir ihmalin değil pasif bir tercihsizliğin, yani yapılmayan şeylerin yarattığı yüktür. Ruminatif düşünce kalıpları ve geri dönük pişmanlık üzerine yapılan çağdaş psikoloji araştırmaları bu tür pasif suçluluk biçiminin daha derin ve kalıcı iz bıraktığını öne sürer. Ertürer, bu ayrımı karakterin davranışlarına ustalıkla kodlamıştır.

"Baktığı Yerde Başka Dünya", özünde epistemolojik bir roman olarak okunabilir. Bilginin kaynağı olarak algıyı merkeze alan eser, her öznenin kendi gerçekliğini kurduğunu öne süren fenomenolojik bir perspektifle rezonans halindedir. Husserl'in intentionality kavramı burada son derece işlevsel bir okuma anahtarı sunar: Bilinç her zaman bir şeyin bilincidir; yani bakış nötr değil, yönelimlidir. Seren'in sanatı da tam bu noktada felsefi bir argümana dönüşür — periferik görüş, yönelimli bilincin sınırlarını sınar.

Roman aynı zamanda varoluşçu bir ahlak sorusuyla da yüzleşir: Görmek bir sorumluluk mudur? Sartre'ın "kötü niyet" kavramı, Seren'in Mert'e dair farkındalığını erteleme biçimiyle doğrudan ilişkilidir. Görmeme seçimi, varoluşçu bir çerçevede özgürlükten kaçış olarak yorumlanabilir; Seren hakikati görebilecek konumdayken bunu reddetmek için kendi bilincini manipüle etmektedir. Bu, Sartreci anlamda kendi kendini kandırmanın son derece ince işlenmiş bir örneğidir.

Baudrillard'ın simülasyon kuramına da gönderme yapar gibi görünen birtakım anlatısal imgelemler, gerçeklikle temsilinin artık birbirinden ayrılamaz hale geldiği bir dünyayı resmeder. Özellikle Seren'in enstalasyon eserlerinin bizzat bu ilişkiyi sorgulaması, metnin kendi içinde felsefi bir öz-farkındalık taşıdığını gösterir. Ertürer, kuramsal bir referans yapmaktan çok bu soruları somut insan deneyimleri içinde eritmeyi tercih eder; bu da romanın felsefi yoğunluğunu ağır kılmadan taşımasını sağlar.

Öte yandan eser, Levinas'ın öteki etiği çerçevesinde de güçlü bir okumaya açıktır. Tamar ve Mert üzerinden kurulan ilişkiler, ötekinin yüzüne bakmanın — yani ötekini gerçekten görmenin — ne tür bir etik talep oluşturduğunu sorgular. Görme, Levinasçı bir perspektiften sorumluluk çağrısına dönüşür; Seren'in trajedisi de büyük ölçüde bu çağrıya verilen gecikmiş ya da yetersiz yanıtta saklıdır.

Romanın kapanışındaki açık uçluluk, çözüme kavuşturulmuş bir felsefi argümandan çok, soruyla barışmanın mümkün olduğuna dair ince bir ısrara benzer. Bu tutum, pragmatik varoluşçuluğa yakın bir pozisyona oturur: Büyük sorular yanıtlanamaz, ama bu onlarla yaşamayı imkânsız kılmaz. Ertürer'in nihai felsefi önermesi belki de budur.

"Baktığı Yerde Başka Dünya", 2020'lerin ortasından sonrasına damgasını vuran birkaç önemli toplumsal ve kültürel sürecin içinde şekillenir. Pandemi sonrası dönemin yarattığı algı yorgunluğu, aşırı görselleşmiş dijital kamusal alanın neden olduğu duyarsızlaşma ve kimlik krizleri, bu romanın üzerine konumlandığı tarihsel zemini oluşturur. Türkiye'nin bu yıllarda yaşadığı göç dalgaları, kentsel dönüşüm baskısı ve kültürel bellek tartışmaları romanın arka planında silik ama güçlü bir baskı olarak hissedilir.

Ferüz Ertürer, çağdaş Türk edebiyatında kadın yazarların artan görünürlüğü ve sesinin derinleşmesi bağlamında değerlendirilebilir. 2010'ların sonundan itibaren ivme kazanan bu dalganın, 2020'lerde daha sağlam bir estetik özgüvene ulaştığı görülmektedir. Ertürer, siyasi tematikten kaçınmayan ama bunu ideolojik bir manifesto olarak sunmak yerine psikolojik ve estetik katmanlara yediren bir yazarlık tavrıyla bu kuşağın temsilcisi konumundadır.

Romanda görsel sanat pratiğinin merkeze alınması, 2020'lerin Türkiye'sinde çağdaş sanat ortamına dair kültürel bir panorama da sunar. Bienal kültürü, galeriler ile kamusal alan arasındaki gerilim, sanatçının ekonomik kırılganlığı ve sanatın piyasalaşması gibi meseleler romanın dokusuna işlenmiştir. Bu bağlamda eser, yalnızca bireysel bir anlatı olmakla kalmayıp dönemin sanat dünyasına dair sosyolojik bir iz de bırakır.

Edebiyat eleştirmenleri romanı yayımlandığında genellikle olumlu bir resepsiyonla karşılamış; özellikle anlatı yapısının özgünlüğü ve dil yoğunluğu öne çıkarılmıştır. Bazı eleştirmenler eseri, Türkçe yazınında görece az ilgi gören epistemolojik kurgu geleneğini canlandıran bir çalışma olarak değerlendirmiştir. Romanın Türk edebiyatında Ayfer Tunç ve Hasan Ali Toptaş'ın açtığı psikolojik derinlik çizgisini sürdürdüğü de vurgulanmıştır.

Uluslararası bağlamda ise roman, dünya edebiyatında belirginleşen "post-truth" sonrası gerçeklik sorgulaması akımıyla yankışır. Rachel Cusk'ın otokurgu denemeleri, Jenny Offill'in parçalı romanları ya da Olga Tokarczuk'un çok katmanlı gerçeklik oyunlarıyla akrabalığı, Ertürer'in yerel bir sese sahip olurken evrensel bir edebiyat konuşmasına dahil olduğunu gösterir. Bu romansın Türk edebiyatının uluslararası görünürlüğüne katkıda bulunma potansiyeli, yayımlandıktan kısa süre sonra tartışılmaya başlanmıştır.