Gelibolulu Mustafa Âlî'nin Künhü'l- Ahbarı'nın IV. Rüknünün Kaynakları

Açıklama

Ali,1541'de Gelibolu'da hali vakti yerinde edebiyatla ilgilenen bir tüccarın oğlu olarak dünyaya geldi. Onun vasatın üzerinde bir zekaya ve edebi kabiliyete sahip olması ve aile münasebetleri bir reaya olarak mümkün olan en iyi eğitimi almasına vesile oldu. 1560’ta İstanbul’da Osmanlı İmparatorluğundaki Müslüman yöneticilerin ve aydınların dahil olduğu ilmiye sınıfında kendisine bir yer veren Sahn-ı Seman seviyesindeki en yüksek medrese eğitimini başarı ile tamamladı. Âli kendisini daima ulema sınıfından birisi olarak görmesine rağmen açıkça söylemek gerekirse hiçbir zaman o sınıfın bir elamanı olmadı. Başından itibaren o bir alim olması için gereken uzun ve zahmetli bir çalışma devresini atlamak istedi. Ve Sultan Süleyman'ı takiben tahta geçen Selim II'nin Konya'da sarayında ilk Farsça divanını sunarak şansını denedi. Yazarımız edebi başarıyla çok gururlanmasına sadece on beş yaşında iken pek mütevazı olmayan Âli mahlasını almış olmasına rağmen yine de bir saray şairi olarak ve prensin musahibi olarak kabul edilmedi. 1562-63’te Ali, iş için İstanbul’daki saraya doğrudan müracaat etti. Fakat yine de kabul edilmedi. Bu geri çevrilişten sonra, Âli prens Selim'in eski olan Mustafa Paşa'nın himayesine girdi. Mustafa Paşa’nın özel sekreteri oldu. Ve patronun ölümüne kadar yirmi yıla yakın bir zaman bu görevi sadakatle yürüttü. Aynı yıl (1562-63) Lala Mustafa Paşa’nın Halep beylerbeyliğine atanması üzerine onunla Halep'e gitti. Sonraları patronuyla beraber kısa fasılalarla görev gereği görev gereği Şam’da Mısır’da sonra Şam’da bulundu. 1568'de Mustafa Paşa Mısır’ın askeri komutanı Koca Sinan Paşa ve Âli'nin daha sonraki patronu sadrazam Sokullu Mehmet Paşa ile (1579) ciddi bir ihtilafa düştü. Fakat bu durum kısa zamanda artık Sultan olan Selim'in (1566-1574) etkisiyle düzeltildi. Ve Mustafa Paşa divan veziri ve musahip olarak terfi ettirildi. Muhtemelen Âli’nin bir sekreter olarak bu ihtilafın içerisinde olması sebebiyle, Âli patronun başkente gidişinden faydalanamadı. Ve patronu Lala Mustafa Paşa ile aralarına bir müddet soğukluk girdi. Âli bu dönemin çoğunu Bosna’da timarlı sipahi ve sancak beyi Ferhat Paşa'nın sekreter olarak geçirdi. Bu sürgünden ve saraya müteaddit başvurudan sonra Âli 1578'de Safevilere karşı yapılan savaşın komutanı oldu. Lala Mustafa Paşa'nın sekreteri oldu. Sonraki yıllarda Âli onunla Kafkas ve Doğu Anadolu cephelerine gitti. 1580'de Mustafa Paşa’nın ölümünden sonra Âli o zaman ve daha sonraları her ikisi de sarayda Sokullu'ya karşı bir hizibin elemanları olan meşhur tarihçi birçok sultanın özel eğitmeni Hoca Sadedin ve Gazanfer Ağa gibi önemli görevlerden mali destek ve eserlerine bahşiş almasına rağmen yine de bir patronun himayesinden mahrum kalmıştır. Hayatının geri kalanını hamiler saraydaki hamilerinin sayesinde fakat çoğunlukla birçok kısa dönemlerle eyalet yönetiminde orta sınıf bir memur olarak geçirdi. 1581-82'de Âli bu sefer timar defterdarı olarak Halep’e gitti ve 1585-86'da Erzurum defterdarı oldu. Gelir açısından ele alırsak (yılda 140. 000) akçe belki de en yüksek ücretili memuriyeti idi. Ve bende onun kim olduğunu ortaya çıkaramadım. Âli'nin Şehnameci Lokman’ın eserini de Künh'ün kullandığı bilinir. Sonuç olarak Nutki ve Talikzâde'nin yazılarını da kullanmış olabilir. Fakat  li'nin kaynaklarının önsözde bahsedilenlerden daha fazla olduğu kesindir. O eline geçen, dokümanlardan ve kendisine sözle ulaşan bilgilerden de istifade etmiştir. Yine de Âli'nin kaynaklarının daha fazla tanımlanması ve bu kaynakları nasıl kullandığı sorusu bu çalışmanın hacmini aşar. Künh'ün sadece muhtevası ve kaynakları değil dili de dikkatimizi çeker. Yukarıda bahsedildiği gibi Künh'ün Osmanlı tarihçiliğinin son dönem gelişmesinde çok önemli bir yeri vardır. Son dönem Fars yazar ve tarihçilerinin kullandığı süslü nesir ve kısa şiirli oldukça gelişmiş edebi tarz Âli için çok önemlidir. Fars nesir yazarları arasında tarihçi Vassaf (Ö. yaklaşık 1330) meşhur ''tarih''i ile mübalağa ve süslü yazma sanatına büyük bir katkıda bulunmuştur. Vassaf Türkçe yazan Osmanlı tarihçileri tarafından çoğunlukla taklit edilmiştir XV. yüzyılın sonlarından başlayarak Arapça ve Farsça'dan birçok kelime alan Türk dili oldukça ileri bir düzeye gelmiştir. Âli' altmışlı yıllarının başından itibaren tamamlanmayan Enis ül Külub adlı ilk eserini yazdığında bu dil üzerine esis bir ustalık kazanmış ve kendine has kelime kalabalığında boğulmayan bir nesir sitili geliştirmiştir. Birinci rüknün genel girişinde Âli, mübalağadan kaçınmağa ve hem sıradan insanlar hem de seçkin tabaka için faydalı olacak iyi bir tarz kullanmaya niyet ettiğini açıkça ifade eder. Âli ,1588-89'da yine defterdar olarak atandı. Doksanlı yıllarda Âli, çok kısa dönemlerle Anadolu’dan yeniçeri katipliği ve sancak beyliği yapmasına rağmen vaktinin çoğunu İstanbul'da nihayet Mekke'nin Limanı Cidde'ye emin ve emir olarak atandı. 1599'da son kez İstanbul'dan ayrıldı. Ve bu en önemli Eyalete beylerbeyi olma ümidiyle gururlanarak Mısır'a gitti. Fakat Âli Mekke'deki kutsal yerleri ziyaret ettikten sonra 1600 yılının başlarında Kızıldeniz'de bir görevde iken öldü. O'nun iş hayatı için söylenebilecek en önemli şey bu hayatın bu hırslı ve gururlu adamı tatmin edemediğidir. Bu ümit verici bir başlangıç ve erken gelen saray yaşantısı neredeyse 20 yıl süren Lala Mustafa Paşa bağımlılığı, onu ilmiye sınıfında bir yer edinmekten ve pratik olarak kültür merkezi olan başkentten uzaklaşmıştır. Bu onun şanssızlığı idi. Onun iş için müracaatları edebi çalışmalarına ithaf etmesi ki. Eserlerinin çoğu ileride patronu olması muhtemel kişilere ithafen yazılmıştır. Edebi yeteneğin maddiyata dönüşebileceği güç merkezinde kendine iyi bir pozisyon sağlamıştır. Saraydan ve başkentten erken uzaklaştırılması ona birçok düşman kazandıran sert yaratılışı ve meslek hayatındaki değişken yapısı onu öylesine üzmüştür ki neredeyse temelli olarak emekli olmaya gayesinden vaz geçmeye hazırdır. 0na göre. Şanssızlığı Sokullu Mehmet Paşa gibi sadrazamların kendilerini etkilemelerine